Kompas i busola

 

Przyrządami umożliwiającymi orientację terenową jest kompas i busola.

 

Ryc.

 

Kompas jest to igła magnetyczna na osi z zaznaczonymi kierunkami świata, bez żadnej podziałki, którego zasadniczą funkcją jest wskazywanie stron świata.

 

Budowa:

Kompas składa się z okrągłego, metalowego pudełka (1), wewnątrz którego znajduje się zawieszona na ostrzu igłą magnetyczna (2) często wyposażona w blokadę (3) oraz tarczy, na której znajdują się oznaczenia kierunków i podziałkę stopniową (4).

 

Ryc.

 

Busola - często niesłusznie nazywana kompasem. Ma podobną do niego budowę, ale jest bardziej rozbudowana. Kompas służy wyłącznie do wyznaczania kierunków geograficznych stron świata, busola natomiast umożliwia określenie kątów kierunkowych (azymutu). Podobnie jak w kompasie możemy w niej wyróżnić: podstawę (1), na której znajduje się obrotowy pierścień z podziałką w stopniach (tzw. limbus <łac. limbus = brzeg, obwódka>) (2), wewnątrz znajduje się igła magnetyczna (3). Busola często posiada blokadę igły magnetycznej (4) - busola przedstawiona na ilustracji blokuje się po opuszczeniu przykrywki. Aby pomóc nam w dokładniejszym wyznaczeniu kierunku na podstawie busoli znajdują się przyrządy celownicze: muszka (5) i szczerbinka (6), a także zwierciadło (7) i linijka (8). Na limbusie znajduje się również wskaźnik (9) (linia północ-południe), pomocny np. przy wyznaczaniu azymutu.

 

Busola jest więc zaopatrzona w dość dokładną podziałkę kątową oraz urządzenie celownicze, umożliwiające precyzyjny pomiar kierunku. W busoli najczęściej igła magnetyczna zalewana jest płynem (uwaga: czasami spirytusem) co przyspiesza i ułatwia odczyty.

 

Podziałka

 

Kilka słów o oznaczeniach na limbusie. Busola czy kompas ma pomóc nam w wyznaczeniu stron świata w terenie, dlatego znajdują się tam oznaczenia głównych kierunków. Busole produkowane w Polsce posiadają oznaczenia: Płn. - północ, Płd. - południe, W - wschód, Z - zachód jednak częściej spotkamy się z oznaczeniami zaczerpniętymi z języka angielskiego: N - północ, S - południ, E - wschód, W - zachód. Te oznaczenia nie pozwolą nam jednak na dokładne wyznaczenie stron świata. W tym celu na pierścieniu została umieszczona podziałka. Należy zwrócić uwagę, że podziałka kątowa może być skalowana w różnych jednostkach: oprócz stopni (kąt prosty= 90°) także w tysięcznych (kąt prosty = 1500 tysięcznych), czy też w gradusach (kąt prosty = 100 grad). Tak więc podziałka wyrażona jest w stopniach (360) lub w tysięcznych (6000) (tysięczna - jest to kąt pod jakim widzimy rozpiętość 1 metra z odległości 1 kilometra). Dość popularna busola Adrianowa posiada dwie podziałki: wewnętrzną w stopniach i zewnętrzną w tysięcznych.

 

Warto też pamiętać o sposobie zapisywania i odczytywania wartości podanych w tysięcznych.

1 tysięczna : 0-01 : zero, zero, jeden

2 tysięczne : 0-02 : zero, zero, dwa

15 tysięcznych : 0-15 : zero, piętnaście

245 tysięcznych : 2-45 : dwa, czterdzieści pięć

5214 tysięcznych : 52-14 : pięćdziesiąt dwa, czternaście

 

Uwagi dotyczące korzystania z busoli

 

Busola lub kompas to urządzenia, które niezależnie od warunków pogodowych (także we mgle, w nocy), dość dokładnie pomogą nam wyznaczyć kierunki świata (o ile będziemy uważać na metalowe przedmioty, linie kolejowe czy energetyczne).

 

Należy od razu zaznaczyć, że tym sposobem określamy kierunek tzw. bieguna magnetycznego, którego położenie różni się nieco od położenia bieguna geograficznego. Różnica ta zwana jest zboczeniem  magnetycznym lub deklinacją. Wartość zboczenia magnetycznego w Polsce waha się w granicach od –1,5 do –6,5 st. w zależności od miejsca pomiaru i roku, a jego znajomości przy orientacji mapy wymaga się jedynie w przypadkach szczególnych (marsze na azymut, biegi na orientacje, do map nawigacyjnych dla turystów żeglarzy w czasie rejsów morskich).

Przystępując do określania stron świata przy pomocy kompasu czy busoli powinniśmy więc zwrócić uwagę na kilka rzeczy.

 

Sprawdzić czułość igły magnetycznej. W tym celu ustawiamy busolę na poziomym podłożu. Gdy igła przestanie się poruszać. Następnie zbliżamy do niej metalowy przedmiot. Po krótkiej chwili usuwamy przedmiot. Jeżeli po tej czynności igła magnetyczna powróci na swoje poprzednie położenie oznacza to, że czułość busoli jest dobra. Jeżeli po każdej takiej próbie igła będzie wskazywać inny kierunek, oznacza to, że busola jest rozmagnesowana i nie nadaje się do dalszego użytku.

 

Ponieważ igła magnetyczna kompasu jest wrażliwa na znajdujące się w pobliżu przedmioty metalowe lub namagnesowane. Należy zwracać na to szczególna uwagę przy posługiwaniu się tym przyrządem, jak też podczas jego przechowywania. Zakłócenia w pracy busoli mogą wywołać nawet metalowe guziki (z odległości ok. 10-15 cm), ale przede wszystkim powinniśmy zwracać uwagę na mosty, wiadukty, szyny kolejowe i inne duże konstrukcje stalowe (potrafią one zakłócić pracę busoli czy kompasu w odległości od 20 do 50 m). Pomiary może również utrudnić obecność ciężkiego sprzętu (koparki, samochody, dźwigi, itp.)

 

Należy również unikać pracy z busolą podczas burzy, w czasie wyładowań atmosferycznych oraz w pobliżu linii energetycznych.